NIEUWSBRIEF ARBEIDS- & ORGANISATIEPSYCHOLOGIE
Jaargang 2 - nr. 4 - september 2004

De veranderende competenties van de assessmentpsycholoog

In ontwikkelings- en loopbaanassessments hebben deelnemers steeds meer invloed op het programma. En op selectieassessments kunnen kandidaten zich tot in de puntjes voorbereiden door middel van how-to-boeken en -trainingen, en met behulp van onnoemelijk veel tests op internet. Transparantie en openheid zijn een niet te stuiten ontwikkeling. Dat de mondige assessmentdeelnemer straks meer regel dan uitzondering is, lijkt te verwachten. Op vrijdag 11 juni 2004 organiseerde de sectie HRM van de NIP-sector Arbeid & Organisatie daarom een symposium over assessmentvoorbereiding en transparantie. Plaats van handeling: de Industrieele Groote Club in Amsterdam.

Het NIP nodigde mij (Bas Kok, LTP) en Ferry de Jongh (LTP), auteurs van het deze zomer verschenen boek Assessment doen, uit om te vertellen over onze beweegredenen voor het schrijven van dit boek. Filip Lievens gaf de laatste stand van zaken ten aanzien van transparantie bij assessment centers. Evert Hummelen van het College van Toezicht van het NIP deed kond van klachtenprocedures die voortvloeiden uit assessmentprocedures. Korte inleidingen vormden het startpunt voor discussies die gingen over onderwerpen als: wat is de invloed van openheid en transparantie? Is het methodologisch verantwoord om de keuze van wel of niet voorbereiden over te laten aan de deelnemer, of moeten assessmentbureaus gericht adviseren over goede en slechte voorbereiding? En last but not least: wat vergt de assessmentdeelnemer-nieuwe-stijl aan nieuwe competenties van de assessmentpsycholoog? Is er sprake van een ontwikkeling van assessment-technicus naar procesbegeleider/ assessment-coach?

Veranderende rol
Om met deze laatste vraag als eerste te beginnen. Ja, de rol van assessmentpsycholoog lijkt zich te ontwikkelen. Ferry de Jongh schetste een verschuivend psychologenperspectief: van laborant tot de jaren zestig naar testpsycholoog tot de jaren negentig naar assessmentcoach anno 2004. Vooral de verandering van mind set van organisatie, psycholoog en deelnemer staan hierbij centraal. Assessment is niet langer uitsluitend een objectiverend selectie-instrument waarbij achteraf op een zakelijke wijze wordt uitgelegd waarop de beoordelingen zijn gebaseerd. De psycholoog kan volgens De Jongh steeds minder werken op basis van afstandelijke expertise en autoriteit. In plaats daarvan wordt hij een procesmanager, een regisseur die reeds vooraf heel actief is. Vraagstellingen en doelstellingen worden verhelderd, de beleving wordt in beeld gebracht. Na afloop van het assessment is het niet slechts het voorlezen van een uitslag, het gaat vooral om de dialoog over herkenbaarheid en acceptatie. Ook het bespreken van de motivatie voor ontwikkeling is hierbij een belangrijk punt. Het competentieprofiel van de assessmentcoach bevat naast de aloude objectiverende kwaliteiten daarom ook vele procesvaardigheden, zoals ontwikkelingsgerichte betrokkenheid en feedbackvermogen.

Transparantie
De Gentse hoogleraar Filip Lievens presenteerde zijn laatste onderzoeksresultaten ten aanzien van transparantie en assessmentvoorbereiding. De geruststellende maar nog niet helemaal wetenschappelijk gestaafde conclusie is dat voorbereiding geen schade toebrengt aan de voorspellende validiteit van een assessment. Het is eerder omgekeerd: transparantie en assessmentvoorbereiding door deelnemers maken de werkelijke kwaliteiten beter meetbaar en zichtbaar. Met name door het wegnemen van de foutenvariantie die veroorzaakt wordt door zenuwachtigheid en gebrek aan testervaring, kan assessmentvoorbereiding tot zuiverdere meting leiden. Een ander belangrijk pluspunt van assessmentvoorbereiding en transparantie is volgens Lievens het oogpunt van de billijkheid: het geeft iedereen gelijke kansen. Daarmee onderschrijft de Belgische professor het nut van voorbereidingsboeken.

De validiteit van het zelfbeeld
Ikzelf gaf een toelichting op de motieven voor het schrijven van het voorbereidingsboek Assessment doen. Dit door de ontwikkeling te schetsen van de assessment centermethode sinds de jaren tachtig. Terwijl twintig jaar geleden het accent lag op de methodologische kant van de assessment-center-methode, lijkt nu de interactionele, procesmatige kant van het assessment minstens zo belangrijk.

Een voorbereidingsboek maakt deelnemers meer tot een gelijkwaardige partij die invloed kan uitoefenen op de uitkomsten van het assessment. Waarom een voorbereidingsboek? In de eerste plaats uiteraard voor deelnemers die zich simpelweg willen voorbereiden op een belangrijke dag. Maar een boek kan, in lijn met de visie van Filip Lievens, ook bijdragen aan de billijkheid en standaardisatie. Als de een zich goed voorbereidt, moet de ander dat ook doen, anders verschijnen ze in verschillende condities aan de start. Nu zeker is dat een aanzienlijk deel zich voorbereidt, moet ook de groep die dat nog niet doet het advies krijgen zich goed voor te bereiden.

In assessments zijn de deelnemers belangrijke informanten, zeker bij onderdelen als het interview en de persoonlijkheidsvragenlijsten. Kandidaten kúnnen het assessment niet alleen sturen, psychologen nodigen ze daar eigenlijk toe uit. Psychologen kunnen helpen om deelnemers in dat proces zo goed mogelijk te laten sturen. Het lijkt vreemd dat er veel aandacht besteed wordt aan de validiteit en de betrouwbaarheid van intelligentietests, persoonlijkheidsvragenlijsten en praktijksimulaties, terwijl er bijna geen aandacht is voor de ‘betrouwbaarheid en validiteit van het zelfbeeld van de deelnemers’. Door mensen vooraf over zichzelf te laten nadenken, kan er zuiverder gemeten worden. Dat geldt zeker voor interviews en persoonlijkheidsvragenlijsten. Maar tot op heden zijn er maar weinig instructies van persoonlijkheidsvragenlijsten die specifieke aanwijzingen geven hoe je op een zo valide en betrouwbaar mogelijke manier naar je zelfbeeld toestuurt. De instructies zijn vrij technisch, en we zadelen deelnemers op met erg ingewikkelde beslissingen (Moet ik de vragen nou beantwoorden als werkpersoon of als privépersoon? Moet ik mijn actuele situatie zwaar laten meewegen?)

Evert Hummelen van het College van Toezicht van het NIP benadrukte dat de professionele verantwoordelijkheid van de psycholoog ook in een veranderende context onverminderd belangrijk blijft. Bijzondere aandacht is volgens hem geboden bij het formuleren van de vraagstelling, de voorlichting en informatie en de geheimhouding en rapportage. Zijn belangrijkste boodschap richting assessmentpsychologen was even helder als simpel: gedraag u fatsoenlijk.

Door Bas Kok, senior adviseur bij LTP, mede-auteur en redacteur van het boek Assessment doen.