header

A&O-items november 2017

Het IKEA-effect - De verrassende wetenschap over motivatie?

Rik Duursma
Afgelopen zomer heb ik samen met een vriend een week gekanood in Zweden. Een tocht van ongeveer 100 kilometer over meren en rivieren in een omgeving waar je geen campings, huizen en winkels tegenkomt.

Alles wat we bij ons hebben, is een tent, slaapzak, matje, mes, drinkfles, blikvoedsel, een pan en een magnesiumstick om vuur te maken. We navigeren met kaart en kompas, tillen de kano zo nu en dan uit het water voor een zwaar landtransport en peddelen uren per dag. Water drinken we rechtstreeks uit het meer en met een beetje geluk eten we ’s avonds een zelf gevangen vis. Geen luxe, geen internet, een hard matje in plaats van een matras, en water met de smaak van houtskool. Toch geeft deze nul-sterrenvakantie mij energie voor de rest van het jaar. Waarom eigenlijk vraag ik mij af?

Na gedane arbeid is het goed rusten
Eén van de conclusies die gedragseconoom Dan Ariely trekt in zijn onderzoeken naar motivatie bij mensen is dat hoe lastiger een taak of project is, hoe trotser men is op het eindresultaat. De voldoening van je eigen werk is namelijk direct te linken aan de moeite die je erin hebt gestoken.

Ariely noemt dit het IKEA-effect, vernoemd naar de meubelketen IKEA waar men gekochte producten vaak nog zelf in elkaar moet zetten. Het zelf in elkaar moeten zetten van de Billy boekenkast blijkt een belangrijke pijler van het succes van Ikea. Schroefjes die veel op elkaar lijken, onderdelen die niet lijken te passen, en er bij een van de laatste stappen achter komen dat je bij stap vier iets vergeten bent, waardoor je weer terug bent bij af. Het duurt altijd langer en kost meer moeite dan verwacht. Maar staat die kast uiteindelijk, dan ben je er toch net wat trotser op dan op je andere meubels.

Intrinsieke versus extrinsieke beloning
Karl Duncker heeft een experiment ontwikkeld dat het kaarsvraagstuk wordt genoemd. Je krijgt een kaars, een doosje punaises en wat lucifers. De opdracht is de kaars aan de muur te bevestigen zodat het kaarsvet niet op de tafel druppelt. Veel mensen beginnen de kaars met punaises aan de muur te bevestigen. Werkt niet. Sommigen mensen hebben een heel goed idee. Ze smelten de kaars van opzij, en proberen die vast te plakken. Werkt niet. En uiteindelijk, na vijf of tien minuten, vinden de meeste mensen hoe het moet.

Benieuwd geworden? Kijk dan naar de video ‘de verrassende wetenschap van motivatie’ van Dan Pink. Hij legt onder meer uit dat het kaarsvraagstuk is gebruikt voor onderzoek naar de effecten van extrinsieke beloningen (geld). Wat blijkt nou. Als je een groep opsplitst, aangeeft dat het een wedstrijd is en één groep een geldelijke beloning in het vooruitzicht stelt, doet de groep die een beloningsprikkel krijgt er gemiddeld drieënhalve minuut langer over om het kaarsvraagstuk op te lossen. De beloning stompt het denken af en blokkeert de creativiteit.

In de sociale psychologie is de afgelopen veertig jaren veel onderzoek gedaan naar het effect van beloningen op de motivatie. De conclusie is steeds dat als er voor de taak ook maar rudimentaire cognitieve vaardigheden nodig zijn, meer geld dan leidt tot slechtere prestaties. De motivatie, voldoening en positieve effecten op de prestaties komen dus ergens anders vandaan. 

Autonomie, meesterschap en zingeving in de Zweedse natuur
Dan Pink stelt dat er drie belangrijke motivatoren zijn: autonomie, meesterschap en zingeving. Ik voeg daar zelf, op basis van het Ikea-effect, ‘moeite doen’ aan toe. Zelf bepalen hoe je iets doet, ergens beter in worden, het gevoel hebben dat het ertoe doet en ergens moeite voor moeten doen.

Terug naar Zweden:

  • Volledige vrijheid om je route te bepalen en je dag in te delen.
  • Merken dat je beter wordt in het maken van vuur met berkenbast en een magnesiumstick.
  • Alles wat je doet heeft zin.
  • Moeite moeten doen voor dingen. Water uit het meer halen om een kop koffie te maken, hout sprokkelen, een vuur maken en wachten tot het water eindelijk kookt. Maar het doet ertoe want je hebt een zinvol doel.

Ik wil het nú!
Gemak, snel en instant, dat is onze realiteit. Films en series via Netflix, vandaag voor 23:00 uur besteld is morgen in huis, en de maaltijd moet snel op tafel kunnen staan. De bereidheid om teleurstellingen en tegenslagen te incasseren, uitdagingen te trotseren en ergens moeite voor te doen is de laatste jaren minder aanwezig, maar ik zie wel een revival. Survivalprogramma’s zijn immens populair, slow cooking in een Green Egg is hip en als ik begin over de voor volgend jaar geplande nul-sterren reis naar Zweden, krijg ik meer enthousiaste reacties dan wanneer ik vertel over een all-inclusive naar een exotisch bounty eiland. 

Volgens mij is het antwoord op de vraag die ik mij zelf in het begin stelde dat het heerlijk is om zo nu en dan weer moeite voor iets te moeten. En als de moeite die je moet doen dan gekoppeld is aan een zinvol doel, waarbij je zelf mag bepalen hoe je dat bereikt en je ook nog beter wordt in wat je doet, geeft dat échte voldoening, zowel in Zweden als op het werk.

Bronnen

Rik Duursma werkt als organisatiepsycholoog bij Berenschot en helpt organisaties de juiste keuzes te maken in het selecteren en ontwikkelen van mensen. Hij schrijft over de ontwikkelingen op het gebied van assessments en de onderwerpen die hij tegenkomt bij het uitvoeren van assessments.

Reageren? Mail naar A&O-items.