algemeen
nip
       

NIEUWSBRIEF ARBEIDS- & ORGANISATIEPSYCHOLOGIE
Jaargang 11 - nr. 5 - november 2013


Frustratie en reflectie

Sandra Rethmeier
Tot mijn vreugde stond deze week in het FD een oproep aan de Rabobank tot kritische zelfreflectie! De directe aanleiding daarvoor ligt in frauduleuze financiële handelingen en manipulatie van de Libor-rente, niet zo fraai dus.

In één keer is het imago van de laatst overgebleven Nederlandse bankicoon beschadigd. Tot ontsteltenis van iedereen. En dan komt er naast alle kritiek vooral een dringende oproep tot zelfreflectie. Er is dus kennelijk behoorlijk wat pijn en frustratie nodig om een dergelijk bedrijf op het pad van reflectie te wijzen.

Vanuit mijn eigen ervaring ken ik dat gevoel van urgentie natuurlijk ook. In een melancholieke bui bedacht ik mij laatst dat de kern van mijn werk en bestaan vooral gericht is op activiteiten waardoor ánderen hun eigen doelen kunnen realiseren. Wat ik doe in het leven is dus slechts 'ten dienste van', en daar kreeg ik een behoorlijk depressief gevoel van.

Toen de zon weer doorbrak, zag ik ook weer de andere kant. Namelijk dat ik daar vooral ook mijn eigenwaarde, inkomsten en inspiratie aan ontleen. Het zonnetje hielp zeker mee om het chagrijnige gevoel te verdrijven, maar reflectie was het sleutelwoord om niet in de frustratie te blijven steken.
Ik realiseerde me ook dat eigenlijk elk individu, elke organisatie in de basis diensten levert voor anderen. Het rendement ervan moet voldoende tegemoet komen aan verwachtingen en behoefte, zodat er balans kan ontstaan in geven en ontvangen.

Ook een bank is er ten dienste van anderen. Een bank faciliteert plannen van ondernemingen, zorgt voor effectieve beleggingen en financieel beheer. Daartegenover staat dat de bank geld verdient, status verwerft en een respectvolle positie in kan nemen. Als de bank het heel goed doet, kan het zelfs een stapje verder gaan. De bank kan kiezen voor sponsoring van sporters, zoals bijvoorbeeld een wielerploeg (als ze tenminste geen doping gebruiken...) of goede doelen. De opbrengst van de bank wordt dan aangewend voor anderen en komt de maatschappij ten goede. Het effect is uiteindelijk een goede, betrouwbare naam en vervolgens toename van het eigen marktaandeel.

Waarom zou een bank (casu quo bankmedewerkers) dan het frauduleuze pad opgaan? Heeft dat te maken met frustratie? Het woord frustratie komt uit het Latijn, van frustrari. Het is de emotionele toestand van iemand die belemmerd wordt om zijn verwachtingen, behoefte of doelen te verwezenlijken. Het is niet relevant  of die verwachtingen realistisch zijn of niet. Hoe groter de (ervaren) belangen, hoe sterker het gevoel van misnoegen. En de grote vraag is dan hoe je daarmee omgaat. Doen alsof je gek bent en met oogkleppen op gewoon doorgaan? Oneigenlijke middelen gebruiken om ten koste van alles je doel te bereiken? Of even tijd nemen om de boel op een rij te zetten en opnieuw strategie te kiezen…

  • In het geval van de oogkleppen kies je voor bewustzijnsvernauwing en beperkte focus. Het gevolg is natuurlijk een stevige toename van stress, met alle negatieve consequenties van dien.
  • Oneigenlijke middelen zoals manipulatie hebben ook een beperkte levensduur. Het eindigt op het moment dat anderen het ontdekken en kunnen aantonen. Het gevolg is dat je imperium instort en je opnieuw kan beginnen met bouwen.
  • 'Even de tijd nemen' tenslotte impliceert nadenken en reflecteren op je eigen handelen in relatie tot de context. Op korte termijn geeft dat de mogelijkheid om negatieve gevoelens te ontladen en de situatie te analyseren. Op langere termijn biedt het rendement door een nieuwe koers die beter is afgestemd op de ontstane situatie.

Reflectie dus als adequate respons in tijden van frustratie. Rijst in het geval van de Rabobank de vraag of het realistisch is om dat van ze te verwachten. Er gaat veel vooraf aan het moment dat de vuile was buiten komt te hangen. Jaren van manipulatie en verbloemen van fraude, hetgeen paradoxaal genoeg vaak samen gaat met een steeds vaster geloof in de juistheid van het eigen handelen. Bij de Rabo vindt dat ook nog eens plaats binnen een cultuur waarin coöperatie en transparantie hoog in het vaandel staan. Ergo, als het doek valt is de pijn en frustratie al zo overweldigend dat 'de truc' van reflectie niet zo snel werkt als je wel zou wensen.

 

Reflecteren is geen simpele methodiek die je even snel uit de kast trekt, maar een aspect van persoonlijkheid, houding en gedrag. Het werkt optimaal wanneer het geïntegreerd is in je levenshouding, je 'way of life'. Net als  persoonlijke ontwikkeling is zelfreflectie een continu proces in je bestaan. Ik vind eigenlijk dat het onderdeel zou moeten zijn van onderwijsprogramma’s en opleidingssituaties, zodat het steeds meer als vanzelfsprekend deel uitmaakt van je handelen. Bij alle keuzes waarvoor je komt te staan, alle beslissingen en dilemma’s, kan het je helpen om niet in de valkuilen van diskrediet te vallen.

 

Terug naar de bank. Rabo is gewoon een mooi voorbeeld. Geweldig dat de pers mijn stokpaardje zo openlijk propageert. Hopelijk helpt dat de bank om in de toekomst haar interne handelen veel eerder onder de loep te nemen, onder ogen te zien wat er werkelijk gaande is en daar adequaat op te reageren. Dat scheelt een hoop ellende en frustratie bij alle betrokkenen. Voor ons als A&O-psychologen ligt daar een megawerkterrein!

Sandra Rethmeier, A&O-psycholoog en eigenaar van Spiral Consult.

Reageren? Mail naar A&O-items.