NIEUWSBRIEF ARBEIDS- & ORGANISATIEPSYCHOLOGIE
Jaargang 3 - nr. 1 - februari 2005

Werk en geluk
Door Belinda Kersten

Geluk is een veelgebruikt woord in onze samenleving. Als ik als A&O-psycholoog aan mijn cliënten vraag wat ze willen bereiken met de begeleiding die ik hun aanbied, zeggen velen: 'Ik wil graag gelukkig zijn'.

Wat is geluk? In ieder geval niet het kort aanhoudende instantgevoel dat snoepen, winkelen, televisiekijken of liefdeloze seks kunnen geven. Dat dient vaak om een gevoel van leegte te vullen of een gevoel van ongeluk te verdoven. Geluk is niet iets dat van buitenaf komt.

Volgens Seligman bestaat geluk uit bouwstenen van positieve emoties en competenties. Positieve emoties als voldoening, trots, sereniteit, optimisme en vertrouwen. Competenties in de vorm van persoonlijke eigenschappen, deugden (bijvoorbeeld wijsheid, liefde, spiritualiteit) en talenten.

Uit onderzoek blijkt dat externe variabelen als geld, woonomstandigheden en opleiding niet veel bijdragen aan geluk. Juist de interne variabelen spelen een grote rol. Leeft iemand het leven met liefde, wijsheid, vertrouwen en, zoals de Dalai Lama benadrukt, met mededogen? Het sleutelwoord voor mij is daarbij: verbinding. Voelt iemand zich verbonden met zichzelf, met anderen en met de wereld om zich heen?

Werk is het gebied dat ons bij uitstek de mogelijkheden geeft om onszelf gelukkig te voelen. Mensen kunnen in hun werk gebruik maken van de competenties die ze in huis hebben, zich verbonden voelen met hun organisatie, betekenis ontlenen aan het bijdragen aan een groter geheel. Werken heeft zin.

Toch voelen heel veel mensen zich ongelukkig in hun werk. Eén op de drie mensen, om precies te zijn. Een groot werkgebied voor A&O-psychologen. Kennelijk is het niet zo makkelijk voor werknemers om hun competenties te gebruiken. Om positieve emoties te voelen.

Zo begeleid ik veel mensen met burn-outklachten. Er zijn allerlei interventies mogelijk om deze mensen weer op de rails te krijgen, de verbindingen te herstellen en ze wat dichter bij geluk te helpen komen. Vaak is allereerst nodig dat deze mensen weer in contact komen met zichzelf. Ze zeggen letterlijk: 'Ik ben mezelf kwijtgeraakt.'

Een krachtige manier om dit contact te herstellen, is het richten van de aandacht op het hier en nu (mindfullness). Door het bewust signaleren van alle zintuiglijke ervaringen. Hierdoor ontstaat rust en stopt de drukte in het hoofd. Dan kan een begin worden gemaakt met geluk dat niet elders is. Geluk is hier, nu. Op dit moment. Het is niet nodig dat er eerst aan allerlei voorwaarden is voldaan.

Een andere werkzame interventie is de negatieve gedachtespiraal te doorbreken door de aandacht van de cliënt te verschuiven naar positieve factoren: wat wil iemand, wat gaat of ging wel goed, hoe doet of deed iemand dat, hoe kan iemand dat vaker doen? Focus op wat er wel is in plaats van wat er niet is. Uiteindelijk is het goed als mensen zelf in beweging komen en verantwoordelijkheid nemen. Het zijn niet alleen de anderen die hun problemen aandoen, zij zijn zelf medespeler.

Negatieve cognities van cliënten over het werk en de organisatie kun je als A&O-psycholoog objectief helpen toetsen. Maar wat je mensen vooral kunt leren is om hun wensen en behoeften kenbaar maken aan hun leidinggevende(n) of anderszins in actie te komen. Vaak blijkt dan meer mogelijk dan men gedacht had.

Soms is er ook minder mogelijk dan A&O-psycholoog en cliënt zouden willen. Door de ongunstige economische omstandigheden zie ik bijvoorbeeld een nieuwe groep cliënten ontstaan: mannelijke vijftigplussers die worden ontslagen omdat ze te duur zijn geworden. Bij deze generatie mannen heeft werk voor een aanzienlijk deel hun identiteit bepaald. Jarenlang hebben zij het beste van hun leven aan hun werk gegeven en nu worden zij 'afgedankt'. Zij hebben last van verminderd zelfvertrouwen en zien allerlei doemscenario’s. Nooit meer een baan vinden, in de bijstand terechtkomen, waardeloos en: ongelukkig zijn.

Reden om cliënten als deze te laten zien dat geluk niet alleen van werk hoeft af te hangen. Dat het goed is om gedurende je leven de aandacht te verdelen. Geluk kan worden gevonden in de liefde, in hobby’s, in kinderen. En ook in de kleine dingen van het leven. In de geur van bloemen, in de klank van muziek.

Veel meer dan in de omstandigheden zelf is geluk te vinden in de manier waarop met die omstandigheden wordt omgegaan. Het gaat om de manier waarop iemand kleur aan die omstandigheden geeft. Het is een balanceren tussen datgene wat iemand zou willen en datgene wat realiseerbaar en haalbaar is. Wat belangrijk is, is dat iemand probeert te beïnvloeden en te veranderen wat kan en te genieten van wat er is. Op een manier die bij hem past en zinnig voor hem is.

Gelukkig zijn, dat doe je zelf.

Belinda Kersten is directeur van Palamedes arbeid en gezondheid te Amstelveen.

Wilt u reageren op dit artikel? Stuur dan een e-mail naar de redactie (ao-items@psynip.nl).